Harmonia fetare: një pasuri që duhet ruajtur, jo zbrazur nga kuptimi
Shqipëria ka një histori të veçantë të bashkëjetesës ndërmjet besimeve fetare. Për shekuj me radhë, katolikë, ortodoksë, myslimanë, bektashi dhe besimtarë të traditave të tjera kanë jetuar pranë njëri-tjetrit, kanë ndarë gëzimet dhe vështirësitë e jetës, kanë ndihmuar njëri-tjetrin dhe, në shumë raste, kanë dëshmuar se ndryshimi fetar nuk është pengesë për miqësinë, respektin dhe solidaritetin. Kjo bashkëjetesë është një nga vlerat më të çmuara të shoqërisë shqiptare. Ajo na mëson se njeriu nuk duhet gjykuar për shkak të fesë që beson, por duhet respektuar për dinjitetin e tij njerëzor. Harmonia fetare është një urë që bashkon njerëzit dhe jo një mur që i ndan.
Megjithatë, në një shoqëri që ndryshon me shpejtësi, duhet të bëjmë një pyetje të rëndësishme: A po e ruajmë vërtet harmoninë fetare, apo po rrezikojmë ta ngatërrojmë atë me indiferencën fetare?
Ka një dallim thelbësor ndërmjet respektimit të besimit të tjetrit dhe mosinteresimit për besimin tënd. Harmonia lind kur njerëzit e njohin identitetin e tyre, respektojnë identitetin e tjetrit dhe ndërtojnë marrëdhënie mbi këtë respekt. Indiferenca, përkundrazi, shfaqet kur besimi nuk përbën më një pikë referimi në jetën e njeriut, kur traditat humbasin kuptimin dhe kur pyetjet mbi Zotin, shpirtin dhe vlerat morale lihen mënjanë si çështje të parëndësishme. Një shoqëri mund të jetë e lirë, moderne dhe tolerante pa hequr dorë nga rrënjët e saj shpirtërore. Në të njëjtën mënyrë, një i ri mund të respektojë të gjitha fetë pa qenë i detyruar t’i konsiderojë ato të gjitha njësoj ose të heqë dorë nga tradita në të cilën është rritur. Prandaj, shqetësimi nuk duhet të jetë fakti që shqiptarët jetojnë së bashku me besime të ndryshme. Përkundrazi, kjo është një pasuri. Shqetësimi lind atëherë kur brezat e rinj nuk e njohin më domethënien e trashëgimisë së tyre dhe kur toleranca fillon të përdoret si arsye për të mos u interesuar më për asgjë që lidhet me besimin.
Të rinjtë përballë një kulture që konsumohet, por jo gjithmonë kuptohet
Të rinjtë shqiptarë po rriten në një botë të hapur, ku informacioni, imazhet dhe modelet kulturore udhëtojnë nga njëri vend në tjetrin brenda pak sekondash. Rrjetet sociale, filmat, muzika, reklamat dhe interneti ndikojnë në mënyrën se si ata vishen, si argëtohen, si komunikojnë dhe si e kuptojnë botën. Ky shkëmbim kulturor nuk është në vetvete diçka e keqe. Njohja e kulturave të tjera mund ta pasurojë mendjen, të zgjerojë horizontet dhe të mësojë respektin për popujt e ndryshëm. Problemi fillon kur një kulturë merret vetëm në sipërfaqe, pa u kuptuar historia, vlerat dhe kuptimi i saj. Shpesh, ajo që vjen nga jashtë paraqitet si më moderne, më interesante dhe më tërheqëse se ajo që kemi trashëguar nga familja dhe vendi ynë. Traditat vendase mund të konsiderohen të vjetruara, ndërsa zakonet e importuara përqafohen me entuziazëm vetëm sepse janë bërë modë. Kështu, rrezikojmë të krijojmë një brez që njeh simbolet e kulturës globale, por nuk njeh historinë e vendit të vet; që di të imitojë festat e vendeve të tjera, por nuk di të shpjegojë kuptimin e festave që ka trashëguar; që përdor fjalën “kulturë” për çdo praktikë të re, pa pyetur nëse ajo përputhet me vlerat që dëshiron të ruajë. Këtu qëndron një nga sfidat më të mëdha të edukimit të të rinjve: t’i ndihmojmë të dallojnë ndërmjet njohjes së një kulture dhe përvetësimit të pakushtëzuar të çdo zakoni që ajo sjell. Të jesh i hapur ndaj botës nuk do të thotë të jesh pa rrënjë. Të jesh modern nuk do të thotë të harrosh të kaluarën. Dhe të jesh tolerant nuk do të thotë të heqësh dorë nga bindjet e tua.
Halloween-i: një festë kulturore apo një zakon djallëzor?
Një shembull i dukshëm i këtij fenomeni të rrezikshëm për jetën shpirtërore është përhapja e Halloween-it, veçanërisht ndërmjet fëmijëve dhe të rinjve. Në shumë shkolla, kopshte dhe mjedise argëtimi, kjo ditë po shënohet çdo herë e më shumë me maska, kostume, zbukurime, kunguj të gdhendur dhe aktivitete të ndryshme, pa ia ditur kuptimin e errët e djallëzor që ka. Ju ftoj me dritën e arsyes të studioni më shumë për këtë. Për shumë nxënës, ajo është thjesht një mundësi për t’u argëtuar me shokët dhe për të marrë pjesë në një aktivitet të përbashkët ku sot për fat të keq shohim mësues në shkolla që e inkurajojnë. Shpesh dëgjojmë shprehjen: “Është vetëm një festë kulturore; nuk ka lidhje me fenë dhe tashmë është pjesë e kulturës sonë”. Por këtu lindin pyetje që meritojnë të shqyrtohen: A nuk kemi festa të tjera shumë më edukuese për fëmijët e të rinjtë? Vetëm kaq mund t’i ofrojmë të rinjve tanë si shoqëri? A mjafton që një zakon të bëhet popullor për t’u quajtur pjesë e kulturës sonë? Për fenë nuk duhet të flitet në shkolla se jemi shtet laik (thuhet) por Halloween duhet ta festojmë sepse është pjesë e kulturës sonë (veprimi). Po e cilës shoqëri? Halloween-i ka një histori të ndërlikuar, me rrënjë në tradita sataniste ku tregon të keqen si triumfuese pra një formë satanizmi e kthyer dhe e kamufluar në argëtim. Pikërisht për këtë arsye, edukimi nuk duhet të mbështetet vetëm te ndalimi, por te njohja dhe kuptimi. Kur një nxënës katolik, mysliman apo i një tradite tjetër merr pjesë në Halloween, pyetja nuk duhet të jetë thjesht nëse ai ka të drejtë të argëtohet. Pyetja është edhe nëse ai e di çfarë po festohet aty, nëse familja dhe shkolla e kanë ndihmuar të kuptojë simbolikën e aktivitetit dhe nëse ka mundësi të reflektojë mbi marrëdhënien ndërmjet zgjedhjeve të tij dhe bindjeve që trashëgon. Nëse përgjigjja është se fëmijët marrin pjesë vetëm sepse “e bëjnë të gjithë”, atëherë kemi të bëjmë me një problem më të gjerë sesa Halloween-i: mungesën e edukimit kritik dhe prirjen për të ndjekur turmën pa reflektuar. Një shoqëri nuk e humbet identitetin e saj brenda një nate dhe as për shkak të një feste të vetme. Por identiteti mund të dobësohet gradualisht kur çdo zakon i ri pranohet pa u kuptuar, ndërsa traditat e veta braktisen pa u njohur.
Shkolla dhe familja: edukimi nuk mund të jetë vetëm argëtim
Shkolla ka një rol të rëndësishëm në formimin e fëmijëve. Ajo nuk është vetëm vendi ku mësohen matematika, gjuhët, historia dhe shkencat. Është edhe një hapësirë ku formohen mendimi kritik, respekti për të tjerët dhe aftësia për të kuptuar botën. Në një shoqëri me shumë besime fetare, shkolla duhet të jetë një mjedis ku askush nuk diskriminohet për bindjet e tij dhe ku të gjithë nxënësit trajtohen me dinjitet. Por respekti për diversitetin nuk kërkon që çdo praktikë kulturore të pranohet pa diskutim, as që çdo traditë të shpallet e papërshtatshme. Kultura është histori, gjuhë, kujtesë, art, traditë, mënyrë jetese dhe sistem vlerash. Po aq i rëndësishëm është roli i familjes. Prindërit nuk mund t’ua lënë të gjithë përgjegjësinë shkollës, internetit apo shoqërisë. Fëmijët kanë nevojë për të rritur që u shpjegojnë me qetësi pse familja e tyre ruan disa tradita, pse disa praktika i konsideron të papërshtatshme dhe pse respekti për të tjerët duhet të bashkëjetojë me vetëdijen për identitetin personal. Nuk mjafton t’i thuash një fëmije: “Kjo nuk lejohet”. Duhet t’i shpjegosh edhe arsyen. Por as nuk mjafton t’i thuash: “Bëj çfarë bëjnë të gjithë të tjerët”. Duhet ta mësosh të mendojë, të pyesë dhe të marrë vendime me përgjegjësi.
Kur mungesa e njohjes dobëson besimin
Një nga shqetësimet më të thella të kohës sonë është se shumë të rinj mund të rriten pa pasur një njohje të mjaftueshme të traditës fetare të familjes së tyre. Disa nuk dinë të shpjegojnë kuptimin e festave që kremtojnë, domethënien e simboleve që përdorin apo arsyen pse komuniteti i tyre ruan disa zakone të caktuara. Kjo nuk do të thotë se çdo i ri që nuk merr pjesë në praktikat fetare është i paditur, as se çdo i ri që merr pjesë në një festë të huaj është indiferent ndaj besimit. Marrëdhënia e njeriut me fenë është personale dhe e ndërlikuar. Ka të rinj që bëjnë pyetje, kërkojnë përgjigje dhe përpiqen ta kuptojnë besimin në një mënyrë më të pjekur. Ka të tjerë që largohen prej tij për arsye të ndryshme, përfshirë përvojat personale dhe mungesën e përgjigjeve ndaj pyetjeve të tyre. Megjithatë, është e rëndësishme të dallojmë ndërmjet një largimi të vetëdijshëm, që vjen pas kërkimit dhe reflektimit, dhe një indiference që lind nga mungesa e njohjes. Në rastin e parë, kemi një njeri që përballet me pyetje dhe përpiqet të gjejë përgjigje. Në të dytin, mund të kemi dikë që nuk e sheh më të nevojshme të pyesë, sepse besimi, historia dhe tradita i duken të largëta nga jeta e tij e përditshme. Këtu duhet të ndërhyjnë familjet, komunitetet fetare dhe institucionet arsimore, secili në mënyrën që i takon. Bashkësitë fetare duhet të krijojnë hapësira ku të rinjtë mund të pyesin pa frikë dhe të gjejnë përgjigje të kuptueshme. Prindërit duhet të dëshmojnë me jetën e tyre vlerat që duan t’u përcjellin fëmijëve. Shkollat duhet të edukojnë qytetarë që njohin historinë dhe respektojnë besimet. Ajo kërkon njohje, përvojë, dëshmi dhe liri. Një i ri që nuk e kupton fenë e vet vështirë se mund ta vlerësojë plotësisht atë. Dhe një i ri që nuk njeh traditën e vet e ka më të vështirë të dallojë se çfarë dëshiron të ruajë, çfarë dëshiron të ndryshojë dhe çfarë dëshiron të ndërtojë për të ardhmen.
Kultura nuk është vetëm ajo që na argëton
Sot, kultura rrezikon të kuptohet kryesisht si argëtim, konsum dhe imazh. Një festë bëhet kulturore sepse organizohet në shkollë; një zakon konsiderohet modern sepse përhapet në rrjetet sociale; një traditë shihet si e vjetruar sepse nuk tërheq më vëmendjen e të rinjve. Por kultura është shumë më tepër se kaq. Kultura është edhe gjuha që flasim, këngët që kemi trashëguar, historia e familjeve tona, mikpritja, kujdesi për të moshuarit, solidariteti me të varfrit dhe respekti për dinjitetin e çdo njeriu. Është kujtesa e një populli, por edhe aftësia e tij për të reflektuar dhe për t’u zhvilluar. Në Shqipëri, traditat fetare kanë ndikuar në art, arkitekturë, muzikë, letërsi, zakone familjare dhe mënyra të ndryshme të shprehjes së solidaritetit. Kishat, xhamitë, manastiret dhe objektet e tjera të kultit nuk janë vetëm ndërtesa. Ato janë pjesë e historisë dhe kujtesës së komuniteteve që i kanë ndërtuar dhe ruajtur. Të njohësh këtë trashëgimi nuk do të thotë të detyrosh çdo qytetar të besojë. Do të thotë t’i japësh secilit mundësinë të kuptojë më mirë shoqërinë ku jeton dhe historinë që e ka formuar atë. Prandaj, kur flasim për rrezikun e humbjes së vlerave kulturore dhe fetare, duhet të jemi të kujdesshëm të mos e kthejmë këtë shqetësim në refuzim të çdo ndikimi të huaj. Kulturat kanë bashkëvepruar gjithmonë dhe kjo ka sjellë edhe pasurim të ndërsjellë. Çështja nuk është të mbyllemi ndaj botës, por të mos e humbasim aftësinë për të zgjedhur me vetëdije. Një kulturë e shëndetshme nuk ka frikë nga takimi me kulturat e tjera. Ajo ka besim te vlerat e veta, i njeh kufijtë e saj dhe është e aftë të dallojë ndërmjet asaj që e pasuron dhe asaj që e zbraz nga kuptimi.
Nga indiferenca drejt një vetëdijeje të re
Nëse duam që të rinjtë shqiptarë të mos e humbasin lidhjen me rrënjët e tyre, nuk mjafton të ankohemi për ndryshimet e kohës. Duhet të krijojmë mundësi konkrete për njohje, dialog dhe edukim. Duhet t’u mësojmë historinë e traditave tona pa i paraqitur ato si të vetmet me vlerë. Duhet t’u shpjegojmë festat fetare dhe domethënien e tyre, duke respektuar lirinë e ndërgjegjes. Duhet t’i nxisim të lexojnë, të pyesin, të vizitojnë monumentet historike, të njohin njerëzit që kanë kontribuar në jetën shpirtërore dhe kulturore të vendit dhe të kuptojnë se pas çdo tradite ka një histori që meriton të studiohet. Komunitetet fetare, nga ana e tyre, duhet të jenë më pranë të rinjve. Nuk mjafton të kërkohet që ata të ruajnë traditat; duhet t’u ofrohen arsye, përvoja dhe shembuj që t’i ndihmojnë t’i kuptojnë. Një besim që komunikohet vetëm përmes ndalimeve rrezikon të perceptohet si barrë. Një besim që dëshmohet përmes dashurisë, shërbimit, drejtësisë, faljes dhe solidaritetit mund të bëhet një burim kuptimi për jetën. Edhe të rinjtë kanë përgjegjësinë e tyre. Ata nuk duhet të kenë frikë të njohin botën, por duhet të mësojnë të mos ndjekin çdo modë pa reflektuar. Mund të jenë pjesë e një shoqërie moderne dhe njëkohësisht të ruajnë gjuhën, historinë, traditat dhe bindjet e tyre. Mund të kenë miq me besime të ndryshme pa pasur nevojë të mohojnë identitetin e tyre. Mund të festojnë, të argëtohen dhe të krijojnë, duke ditur se jo çdo gjë që është e përhapur është domosdoshmërisht e vlefshme dhe jo çdo gjë e trashëguar është domosdoshmërisht e vjetruar.
Përfundim: Të jetojmë së bashku pa harruar kush jemi
Harmonia fetare në Shqipëri nuk duhet të matet vetëm nga fakti se njerëzit nuk konfliktohen për shkak të fesë. Ajo duhet të matet edhe nga aftësia jonë për të njohur njëri-tjetrin, për të respektuar ndërgjegjen e secilit dhe për t’u rritur së bashku në përgjegjësi e solidaritet. Rreziku më i thellë shfaqet kur fëmija nuk pyet më, kur i riu nuk dëshiron të njohë më historinë e tij, kur familja nuk e sheh më të nevojshme të përcjellë vlerat e veta dhe kur besimi reduktohet në një emër pa përmbajtje. Nuk duhet t’i fajësojmë të rinjtë për një botë që ne, si të rritur, nuk kemi ditur gjithmonë t’ua shpjegojmë. Përkundrazi, duhet t’i ndihmojmë të kuptojnë se liria nuk është thjesht të bësh atë që bëjnë të gjithë, por të jesh në gjendje të zgjedhësh me vetëdije. Kultura nuk është vetëm të marrësh atë që vjen nga jashtë, por të dish edhe çfarë meriton të ruash nga brenda. Dhe toleranca nuk është të bëhesh indiferent ndaj gjithçkaje, por të respektosh tjetrin pa humbur vetëdijen për atë që beson dhe për atë që të formon. Shqipëria ka nevojë për të rinj të hapur ndaj botës, por jo pa rrënjë e pa edukim; ka nevojë për qytetarë tolerantë, por jo indiferentë; për njerëz që njohin kulturat e tjera, por që nuk e përçmojnë kulturën e tyre; për besimtarë që e jetojnë fenë me liri dhe për qytetarë që, edhe kur nuk besojnë, respektojnë trashëgiminë shpirtërore të shoqërisë ku jetojnë.
