Prania e Kishës pranë të burgosurve, dinjiteti i njeriut, mëshira hyjnore dhe shpresa që lind edhe në rrethanat më të vështira të jetës.
Hyrje: Një përvojë që të ndryshon mënyrën e të parit të njeriut
Ka vende në të cilat meshtari hyn me një mendim dhe largohet me një tjetër, sepse ajo që përjeton e shtyn të reflektojë më thellë mbi misterin e njeriut, mbi brishtësinë e tij dhe mbi praninë e Zotit në jetën njerëzore. Burgu është një prej këtyre vendeve. Duke qenë se kujdesem për tre bashkësi të krishtera (Gramsh, Mollas, Gostimë) zonë e Elbasanit, përvoja ime në burgun e Peqinit i cili dhe ai ndodhet në zonën e Elbasanit më ka dhënë mundësinë të shoh nga afër një realitet që shpesh mbetet larg vëmendjes së shoqërisë, por që përmban pyetje thelbësore mbi ndërgjegjen, përgjegjësinë, vuajtjen dhe shpresën.
Të hysh në një burg si meshtar do të thotë të kalosh një prag që nuk është vetëm fizik, por edhe shpirtëror. Do të thotë të hysh në një botë të shënuar nga kufizimi i lirisë, nga ndarja prej familjes, nga pesha e së kaluarës dhe nga pasiguria për të ardhmen. Pas mureve dhe dyerve të mbyllura gjenden njerëz me histori të ndryshme, me plagë të dukshme e të padukshme, me gabime, përgjegjësi, pendesa dhe dëshira që ndonjëherë nuk arrijnë t’i shprehin me fjalë.
Në këtë realitet, prania e meshtarit nuk mund të kuptohet thjesht si një vizitë fetare apo si përmbushje e një detyre baritore. Ajo është, para së gjithash, një dëshmi e pranisë së Kishës atje ku njeriu përballet me të vërtetën e vet dhe ku ka nevojë të zbulojë se e ardhmja nuk është domosdoshmërisht e mbyllur nga gabimet e së kaluarës.
Meshtari nuk hyn në burg për të gjykuar nga lart, as për të dhënë përgjigje të lehta ndaj problemeve të ndërlikuara njerëzore. Ai hyn si shërbëtor i Krishtit, duke sjellë Fjalën e Zotit, mundësinë e lutjes, hirin e Sakramenteve dhe gatishmërinë për të dëgjuar. Misioni i tij nuk është të mohojë përgjegjësinë e njeriut për veprimet e veta, por të dëshmojë se dinjiteti njerëzor nuk zhduket për shkak të gabimeve të kryera dhe se mëshira e Zotit mund të hapë një rrugë të re edhe atje ku njeriu mendon se gjithçka ka marrë fund.
1. Burgu si vend takimi me misterin e njeriut
Shoqëria shpesh e sheh të burgosurin përmes veprës që ka kryer. Ky është një reagim i kuptueshëm, sepse drejtësia duhet të njohë përgjegjësinë, të mbrojë të mirën e përbashkët dhe të kujdeset për viktimat e padrejtësive. Megjithatë, këndvështrimi i krishterë na fton të mos ndalemi vetëm te akti i kryer, por të mos harrojmë asnjëherë personin që qëndron pas tij. Njeriu nuk mund të reduktohet plotësisht në gabimin e vet. Ai mbetet një krijesë e dashur nga Zoti, e pajisur me dinjitet dhe e thirrur për të jetuar në të vërtetën. Kjo nuk do të thotë të relativizojmë të keqen, të harrojmë viktimat apo të minimizojmë pasojat e veprimeve të gabuara. Përkundrazi, do të thotë të besojmë se përgjegjësia dhe mundësia e ndryshimit mund të ecin së bashku. Përvoja në burgun e Peqinit më ka shtyrë të reflektoj më thellë mbi këtë të vërtetë themelore të antropologjisë së krishterë: njeriu është më shumë sesa historia e tij e dështimit. Ai është një person me një dinjitet që buron nga krijimi sipas shëmbëlltyrës së Zotit dhe që nuk mund të shuhet nga asnjë rrethanë njerëzore. Në këtë kuptim, burgu bëhet edhe një vend ku vihet në provë mënyra se si e kuptojmë Ungjillin. Është relativisht e lehtë të flasësh për mëshirën kur je përballë njerëzve që të duan, të respektojnë dhe që nuk të vënë në vështirësi. Por të dëshmosh mëshirën e Krishtit në një ambient ku janë të pranishme pasojat e gabimeve njerëzore kërkon një ndërgjegje të formuar, një zemër të qëndrueshme dhe një besim që nuk mbështetet vetëm në ndjenjat e çastit.
2. Prania e Kishës atje ku shpresa duket e largët
Në Ungjillin sipas Lukës, Jezusi e përshkruan misionin e vet me fjalët: «Më dërgoi t’u shpall të burgosurve lirimin» (krh. Lk 4,18). Kjo shpallje nuk është thjesht një formulë shpirtërore, por një thirrje konkrete për Kishën që të jetë e pranishme në vendet ku njeriu përjeton kufizimin, vuajtjen dhe përjashtimin. Prania e Kishës në burg është një shprehje e drejtpërdrejtë e besnikërisë së saj ndaj misionit të Krishtit. Ajo nuk shkon atje për të zëvendësuar drejtësinë njerëzore, as për të justifikuar veprimet e gabuara, por për t’i kujtuar njeriut se jeta e tij nuk është e privuar nga mundësia e takimit me Zotin. Meshtari që hyn në burg përfaqëson një Kishë që nuk e braktis njeriun në çastet e tij më të vështira. Ai bëhet dëshmitar i një pranie që nuk imponon, por shoqëron; që nuk poshtëron, por ngre; që nuk e mohon të vërtetën, por e ndriçon atë me dritën e mëshirës hyjnore. Kjo prani ka një rëndësi të veçantë, sepse personi i privuar nga liria mund të përjetojë jo vetëm kufizimin fizik, por edhe një lloj izolimi shpirtëror. Ai mund të ndihet i harruar nga shoqëria, i larguar nga familja ose i përcaktuar përgjithmonë nga gabimet e së kaluarës. Pikërisht këtu fjala e Kishës merr një kuptim të thellë: ti je ende një person, je ende i thirrur për të kërkuar të vërtetën dhe për të ndërtuar një marrëdhënie të re me Zotin. Ungjilli nuk e mat vlerën e njeriut me suksesin e tij shoqëror. Ai na mëson se dashuria e Zotit i paraprin çdo merite njerëzore dhe se hiri i tij mund të veprojë edhe në zemrat që kanë kaluar nëpër errësira të thella.
3. Dëgjimi: një formë e thellë e dashurisë baritore
Një prej dimensioneve më të rëndësishme të shërbimit meshtarak është dëgjimi. Shpesh, meshtarin e mendojmë si atë që mëson, predikon, kremton Sakramentet dhe drejton komunitetin. Të gjitha këto janë pjesë thelbësore të misionit të tij. Megjithatë, ekzistojnë rrethana në të cilat shpallja e parë e Ungjillit është pikërisht aftësia për të dëgjuar me respekt, pa nxitim dhe pa paragjykime. Në ambientin e burgut, çdo njeri mbart një histori të ndërlikuar, të përbërë nga marrëdhënie, zgjedhje, plagë dhe përgjegjësi. Pas statusit juridik të të burgosurit ekziston një person me ndërgjegje, kujtime, ndjenja dhe pyetje që jo gjithmonë gjejnë një hapësirë ku mund të shprehen. Meshtari duhet t’i afrohet kësaj bote me kujdes dhe maturi, duke e ditur se përballë tij qëndron një mister personal që nuk mund të interpretohet në mënyrë sipërfaqësore. Të dëgjosh nuk do të thotë të miratosh çdo sjellje apo të heqësh dorë nga gjykimi moral. Do të thotë të pranosh se shpallja e krishterë bëhet e besueshme kur shoqërohet nga një vëmendje e sinqertë ndaj personit. Përpara se t’i tregosh dikujt rrugën, ndonjëherë duhet ta ndihmosh të gjejë guximin për të reflektuar mbi jetën e vet. Përpara se të flasësh për shpresën, duhet të kuptosh plagët që ia vështirësojnë shpresën. Përpara se ta ftosh në pajtim, duhet të respektosh dhimbjen dhe vështirësinë që sjell përballja me të kaluarën. Në këtë kuptim, burgu bëhet edhe një shkollë për vetë meshtarin. Ai e mëson të jetë më i përulur dhe e çliron nga tundimi për ta konsideruar veten vetëm si atë që jep përgjigje. Shërbimi baritor nuk përbëhet vetëm nga fjalët që thuhen, por edhe nga aftësia për të qëndruar pranë tjetrit, për të respektuar ritmin e tij dhe për të mos e kthyer vuajtjen e tij në një rast për të bërë predikime të përgjithshme. Dëgjimi i vërtetë kërkon praninë e zemrës. Kërkon që meshtari të mos hyjë në jetën e tjetrit me pretendimin se e kupton gjithçka, por me gatishmërinë për të shoqëruar një proces reflektimi, përgjegjësie dhe, kur është e mundur, shërimi të brendshëm.
4. Mëshira nuk e përjashton përgjegjësinë
Të flasësh për mëshirën në burg do të thotë të përballesh me një pyetje thelbësore teologjike dhe etike: si mund të shpallim faljen pa e banalizuar të keqen? Si mund të ofrojmë shpresë pa harruar viktimat dhe pasojat e veprimeve të kryera? Tradita e krishterë nuk e ndan kurrë mëshirën nga e vërteta. Falja nuk është një deklaratë se asgjë nuk ka ndodhur dhe as një mënyrë për t’iu shmangur përgjegjësisë. Përkundrazi, mëshira autentike e ndihmon njeriun të përballet më thellë me të vërtetën e vet. Ai që pranon se ka bërë keq mund të fillojë të kuptojë peshën e veprimeve të tij, të marrë përgjegjësinë për to dhe të kërkojë, aq sa është e mundur, forma konkrete riparimi. Pendesa e vërtetë nuk mbetet vetëm në nivelin e ndjenjës; ajo duhet të shndërrohet në një orientim të ri të ndërgjegjes dhe të jetës. Në këtë pikë, takimi i Krishtit me Zakeun, i rrëfyer në Ungjillin sipas Lukës (Lk 19,1-10), na jep një mësim të rëndësishëm. Zakeu nuk përjeton vetëm një ngushëllim shpirtëror. Takimi me Jezusin e shtyn të ndryshojë marrëdhënien e tij me pasurinë dhe me njerëzit që mund të ketë dëmtuar. Mëshira e Krishtit nuk e mban njeriun të lidhur me të kaluarën; ajo e thërret drejt një jete të re. Edhe në kontekstin e burgut, kjo është shpresa që Kisha duhet të shpallë: jo një e kaluar që fshihet sikur të mos kishte ekzistuar, por një e ardhme që mund të ndërtohet mbi të vërtetën, përgjegjësinë dhe dëshirën për ndryshim. Drejtësia dhe mëshira nuk janë kundërshtare. Drejtësia kërkon që përgjegjësia të njihet; mëshira kujton se përgjegjësia nuk duhet ta shkatërrojë mundësinë e ripërtëritjes së personit. Njëra pa tjetrën rrezikon të humbasë diçka thelbësore: drejtësia pa shpresë mund të kthehet në përjashtim të përhershëm, ndërsa mëshira pa të vërtetën mund të shndërrohet në një tolerim të papërgjegjshëm të së keqes. Misioni i meshtarit është të ndihmojë që këto dy dimensione të kuptohen në dritën e Ungjillit.
5. Liria e brendshme dhe shpresa e krishterë
Burgu e bën veçanërisht të dukshëm dallimin ndërmjet lirisë së jashtme dhe asaj të brendshme. Privimi i lirisë personale është një realitet konkret, i rregulluar nga ligji dhe i përjetuar çdo ditë përmes kufizimeve dhe ndarjeve. Besimi i krishterë nuk e mohon këtë realitet dhe as nuk pretendon se mund ta zgjidhë atë vetëm përmes fjalëve shpirtërore. Megjithatë, tradita biblike na kujton se marrëdhënia e njeriut me Zotin nuk përcaktohet vetëm nga rrethanat e jashtme. Shpresa e krishterë nuk është pretendimi se vuajtja nuk ekziston, por besimi se vuajtja nuk ka domosdoshmërisht fjalën e fundit mbi njeriun. Ripërtëritja e zemrës mund të fillojë edhe në një ambient të kufizuar. Ajo mund të lindë përmes një lutjeje të sinqertë, një kërkese për falje, një ndërgjegjësimi më të thellë për të keqen e kryer ose një dëshire për të rindërtuar marrëdhëniet e dëmtuara. Këto procese kërkojnë kohë, shoqërim dhe liri të brendshme. Ato nuk mund të imponohen dhe as të maten përmes kritereve sipërfaqësore. Meshtari është i thirrur ta ruajë këtë mundësi pa krijuar iluzione. Jo çdo takim sjell menjëherë një ndryshim të dukshëm dhe jo çdo fjalë gjen menjëherë përgjigje. Shërbimi baritor kërkon durim, besnikëri dhe aftësinë për t’ia besuar Zotit atë që i tejkalon mundësitë njerëzore. Detyra e meshtarit nuk është të kontrollojë frytet e hirit, por të krijojë kushtet që Fjala e Zotit të dëgjohet dhe që personi, në lirinë e vet, të mund t’i përgjigjet thirrjes hyjnore. Shpresa e krishterë nuk është një emocion kalimtar. Ajo është një virtyt teologal, i mbështetur në besnikërinë e Zotit dhe i drejtuar nga përmbushja e premtimit të tij. Në burg, kjo shpresë mund të bëhet një forcë e heshtur që e ndihmon njeriun të mos e identifikojë të ardhmen e vet vetëm me të kaluarën.
6. Një Kishë që nuk harron askënd
Përvoja në burgun e Peqinit më fton të reflektoj edhe mbi vetë identitetin e Kishës. Një komunitet kishtar nuk mund ta kufizojë misionin e vet vetëm në hapësirat liturgjike apo në vendet ku besimi pranohet më lehtë. Thirrja misionare e Kishës e çon atë edhe drejt periferive ekzistenciale, atje ku brishtësia njerëzore bëhet veçanërisht e dukshme. Prania e Kishës pranë të burgosurve nuk është një veprimtari dytësore, por një pasojë e drejtpërdrejtë e besnikërisë së saj ndaj Ungjillit. Ajo kujton se komuniteti i krishterë është i thirrur të jetë shenjë e dashurisë së Zotit për njerëzimin. Kjo shenjë bëhet konkrete përmes lutjes, dëgjimit, shoqërimit shpirtëror dhe mbrojtjes së dinjitetit njerëzor. Ky mision nuk përfshin vetëm meshtarin, por të gjithë komunitetin e besimtarëve. Familjet e të burgosurve, personat që vuajnë pasojat e veprave penale, punonjësit e institucioneve të vuajtjes së dënimit dhe të gjithë ata që punojnë për riintegrimin shoqëror kanë nevojë për vëmendje, respekt dhe mbështetje. Një baritore autentike e burgut nuk i vendos këta persona përballë njëri-tjetrit si kundërshtarë, por përpiqet të nxisë një kulturë përgjegjësie, pajtimi dhe drejtësie. Ajo nuk harron viktimat, nuk relativizon vuajtjen e tyre dhe nuk e shndërron faljen në detyrim të imponuar. Përkundrazi, ajo kërkon rrugë që respektojnë dinjitetin e çdo personi dhe krijojnë mundësi për shërim e përgjegjësi.
Edhe komuniteti i krishterë jashtë mureve të burgut është i thirrur të shqyrtojë qëndrimin e vet ndaj atyre që kanë vuajtur një dënim ose përpiqen të rindërtojnë jetën. Nëse procesi i përgjegjësimit kërkon një ndryshim personal, edhe shoqëria duhet të pyesë veten se çfarë mundësish konkrete ofron për riintegrimin, parandalimin e përsëritjes së veprave penale dhe krijimin e kushteve për një fillim të ri. Ungjilli nuk na kërkon ta shpërfillim të keqen. Ai na kërkon të mos lejojmë që e keqja të bëhet fjala e vetme me të cilën përcaktojmë një person. Na fton të njohim dinjitetin njerëzor pa hequr dorë nga drejtësia dhe të ndërtojmë marrëdhënie shoqërore ku përgjegjësia të shoqërohet me mundësinë për të filluar përsëri.
7. Përvoja e burgut si shkollë për meshtarin
Çdo përvojë e thellë baritore e vendos meshtarin përballë vetvetes. Edhe përvoja në burgun e Peqinit mund të kuptohet si një ftesë për të shqyrtuar mënyrën se si jetojmë thirrjen tonë dhe se si e shpallim Ungjillin në rrethanat konkrete të jetës. Meshtari nuk është një njeri që qëndron jashtë brishtësisë njerëzore. Edhe ai është një person që ka nevojë për hirin e Zotit, për lutjen dhe për ripërtëritjen e vazhdueshme të besimit. Prandaj, takimi me njerëzit që vuajnë dhe që përballen me pasojat e zgjedhjeve të tyre mund të bëhet një rast i rëndësishëm për thellimin e ndërgjegjes meshtarake. Ky takim e kujton meshtarin se thirrja e tij nuk është një pozitë nderi, por një shërbim. Autoriteti shpirtëror nuk buron nga largësia prej njerëzve, por nga aftësia për t’u bërë pranë tyre pa humbur të vërtetën e Ungjillit. Meshtari është i thirrur të jetë dëshmitar i një dashurie që nuk përjashton, i një shprese që nuk mashtron dhe i një mëshire që nuk e mohon përgjegjësinë. Në këtë kuptim, përvoja baritore në burg e ndihmon Kishën të kuptojë më mirë se misioni i saj nuk është vetëm të flasë për Zotin, por të bëhet shenjë e pranisë së tij në jetën konkrete të njerëzve. Kjo kërkon përulësi, qëndrueshmëri shpirtërore dhe gatishmëri për të shoqëruar procese që mund të jenë të gjata dhe të vështira.
Përfundim: Shpresa si përgjegjësi e Kishës
Kur mendoj për përvojën në burgun e Peqinit, më rikthehen pyetjet thelbësore të shërbimit meshtarak: Çfarë do të thotë ta shpallësh Krishtin çdo njeriu? Si mund ta bëjmë të besueshme mëshirën e Zotit? Si mund ta shoqërojë Kisha një person pa e gjykuar në mënyrë sipërfaqësore, por edhe pa e shkëputur nga e vërteta e përgjegjësisë së vet? Këto pyetje nuk i përkasin vetëm baritores së burgut. Ato kanë të bëjnë me çdo komunitet të krishterë dhe me çdo besimtar, sepse të gjithë jemi të thirrur të përballemi me misterin e brishtësisë njerëzore dhe me mundësinë e kthimit. Burgu na kujton se dinjiteti i njeriut nuk mund të matet vetëm përmes suksesit, reputacionit apo gjykimit shoqëror. Ai na kujton gjithashtu se liria është përgjegjësi dhe se çdo proces i vërtetë ndryshimi kërkon të vërtetë, guxim dhe këmbëngulje. Si meshtar, dëshiroj ta ruaj këtë bindje: asnjë shërbim baritor nuk është autentik nëse harron personin konkret që ka përballë. Të shpallësh Krishtin do të thotë të çosh praninë e tij edhe atje ku shpresa duket më e brishtë, pa premtuar zgjidhje të lehta, por duke dëshmuar besnikërinë e Zotit dhe mundësinë e një jete të ripërtërirë. Fjalët e Jezusit në Ungjillin sipas Mateut mbeten një kriter vendimtar për ndërgjegjen e Kishës: «Isha në burg dhe erdhët tek unë» (Mt 25,36). Në këto fjalë nuk gjejmë vetëm një ftesë për solidaritet, por edhe një zbulesë të pranisë së Krishtit në personin që vuan, në të braktisurin dhe në atë që rrezikon të harrohet nga shoqëria. Kjo është përgjegjësia që përvoja e burgut i beson ndërgjegjes së krishterë: të mos e kthejmë shikimin nga ana tjetër, të mos e reduktojmë njeriun në gabimin e tij dhe të mos heqim dorë nga shpresa. Misioni i Kishës është të qëndrojë pranë njeriut dhe të dëshmojë me përulësi se e vërteta mund të çojë drejt kthimit, mëshira mund të hapë rrugën e pajtimit dhe hiri i Zotit mund të mbështesë një proces ripërtëritjeje. Përtej hekurave mbetet njeriu. Dhe aty ku mbetet njeriu, me dinjitetin, plagët dhe aftësinë e tij për t’iu përgjigjur thirrjes së Zotit, mbetet edhe një hapësirë ku Ungjilli mund të shpallet dhe shpresa mund të lulëzojë përsëri.
Sepse edhe pas mureve të burgut, Zoti nuk pushon së kërkuari zemrën e njeriut. Dhe Kisha, besnike ndaj misionit të saj, nuk mund të reshtë së shpalluri se asnjë jetë nuk duhet të privohet nga mundësia për të kërkuar të vërtetën, për t’u kthyer dhe për të ecur drejt një të ardhmeje më të denjë.
